
Eliane Ansquer, buhez ur Penn-sardin er friturioù
Ur vuhez labour er friturioù a vez kontet gant Eliane Ansquer, ur vicherourez war he leve, en he c’hentañ levr Brilli, toñ, sardin… Ur vuhez labour er friturioù. Un testeni ral, fromus an hini eo, hag e brezhoneg, yezh he zad, he deus desket en oad-gour. Découvrez une traduction en français à la fin de cet article du magazine Bretons.
Ur follenn paper emañ o paouez lakaat war an doubier griz ha gwenn. « Priz Pierre-Jakez Hélias : trede priz » eo skrivet. Dindan emañ hec’h anv : Eliane Ansquer. N’he dije ket kredet an dra-se m’he dije gouezet bloaz zo, pa oa bet embannet he c’hentañ levr. Brilli, toñ, sardin… Ur vuhez labour er friturioù a oa bet embannet e miz Here gant An Alarc’h, a-benn enoriñ 100 vloaz harz-labour ar Pennoù-sardin e Douarnenez. Ur Penn-sardin vodern eo bet honnezh ha setu ar pezh a vez kontet en he levr.
Dek vloaz zo, e 2015, he doa komañset da skrivañ ur c’hard eur bemdez pa oa o labourat en ur fritur e Douarnenez. Ne fell ket dezhi reiñ anv an uzin abalamour ne dalv ket ar boan lakaat unan muioc’h war-wel evit ar re all. E pep fritur eo memes mod ar c’hoñdisionoù labour : jestroù buan, ur c’hadañs start ha brevus evit ar c’horf. Gwashoc’h e c’hellfe bezañ goude ur vuhez en he sav, ar c’hein kammet. « Diouzh mintin e soñjemp « Vivement la pause ! Vivement ce soir ! »», he deus soñj ar vaouez war he leve, 68 vloaz anezhi, en he sal-debriñ. Desket he deus penaos parrañ brilli, raskañ kroc’hen ar sardin hag ar gwad, lakaat anezho er boestoù en un doare buan ha prop… Ul labour a galite.
Skeudenn fall micherourezed ar friturioù
Da 39 bloaz eo erruet en ur fritur e Kemper, goude bezañ bet kaset da uzinoù all. « Er friturioù pesked ne oan ket bet c’hoazh, ul labour evit tud vunut ha distudi hag a veze c’hwezh fall ganto o tont eus o labour », a skriv en he levr. « Setu ar skeudenn a veze graet eus ar micherourezed d’ar mare-se ! N’eo ket mui ken gwir bremañ, ha cheñchet eo un tammig peogwir o deus degaset an enkadennoù ekonomikel tud gant ul live studi uhel a-walc’h d’an uzinoù. »
E Douarnenez he deus kavet ul labour didermen. Ne oa ket en he soñj mont betek he retred met e-mod-se emañ : « Ur wech aet ’barzh eo diaes mont maez. Da belec’h e vijen aet ? Ne felle ket din ober intérim c’hoazh da 50 vloaz ». Pep tra a oa jedet, da skouer pa ’z aent d’ar privezioù. Gwashoc’h eo deuet da vezañ adalek ar bloavezhioù 2000 gant ar robotizañ, Internet ha digoradur ar marc’hadoù etrevroadel. Lakaet e veze gwask war al labourerezed, 77 % merc’hed en o zouez, da vont buanoc’h-buanañ : « Ar gourmarc’hadoù hag a vag an darn vrasañ eus an dud a zo mestr war priz ar boued, d’an embregerezhioù eo da sentiñ ouzh o urzhioù hag ar bec’h a c’houlenn war ar vicherourien ».
Plac’h a Vro Vigoudenn hag a Vro C’hlazig
Lenn en hec’h oto e oa he doare dezhi da aveliñ he fenn. Deskiñ ivez. E 2015 e heulie kentelioù-noz brezhoneg bep sizhun, ha lakaet he doa en he soñj skrivañ e brezhoneg evit pleustriñ. Gant ur c’hreion paper he doa komañset da leuniañ ur c’harned glaz e golo. Pizh he deus skrivet, gant nebeut a ziverradurioù. « Aesoc’h eo difaziañ gant ur gom, ne vez ket gwelet ! », emezi en ur c’hoarzhin, he c’harned e-tal dezhi.
Deskiñ en-dro al langaj he doa klevet gant he zad aet d’an Anaon a oa he fal : « Kavet ’meus ar sujed da c’houde, da gentañ ’oa evit ar brezhoneg ». Eus Bro Vigoudenn e oa he zad. En tu all eus su Penn-ar-bed emañ he mamm, e Bro C’hlazig. O chom nepell eus ti Eliane Ansquer emañ, e Gourlizon, ur gumun vihan war ar maez etre Douarnenez ha Kemper. Arouezius eo da blac’h ar vro bezañ bet gounezet priz kazetenner ha skrivagner Marc’h al Lorc’h : « Pierre-Jakez Hélias’oa ur Bigouter ivez, ha ma zad a selaoue e abadennoù er radio ! »
Liammañ a ra an daou stourm, hini harz-labour ar Pennoù-sardin hag a c’houlenne dija e 1925 koñdisionoù labour dereat, hag hini ar brezhoneg. Bezañ war evezh e ranker evit ma vefe doujet ouzh ar gwirioù.
Pa oa bet roet an trede priz lennegel dezhi d’ar Sul 5 a viz Here e Begerel, en Il-ha-Gwilen, he doa toullet kaoz e brezhoneg : « E galleg ’mije ket graet al levr ». O paouez treiñ ar 134 pajenn emañ memes tra. Heuliet he deus ali he mab, a n’eo ket brezhoneger : « O klask un titl emaon. N’eo ket brav Maquereaux, thon, sardines… Petra ’soñj dit ? » N’eo ket bet kavet c’hoazh an titl, met posupl eo abaoe an hañv paseet selaou ouzh al levr lennet e brezhoneg war radio-boa.bzh.
Brilli, toñ, sardin… Ur vuhez labour er friturioù, Eliane Ansquer, An Alarc’h, 136 p., 10 €
En français
Eliane Ansquer, la vie d’une Penn-sardin
Cette ouvrière à la retraite raconte dans un témoignage rare et touchant sa carrière à l’usine, notamment dans une conserverie à Douarnenez. Elle a écrit Brilli, toñ, sardin… Ur vuhez labour er friturioù en breton, la langue de son père, qu’elle a apprise à l’âge adulte.
Elle vient tout juste de poser un papier sur la nappe grise et blanche. On y lit « Prix Pierre-Jakez Hélias : troisième prix ». En dessous figure son nom : Eliane Ansquer. Il y a un an, lorsque son premier livre est paru, elle n’aurait jamais imaginé décrocher une distinction littéraire. La maison d’édition An Alarc’h a publié Brilli, toñ, sardin… Ur vuhez labour er friturioù en octobre 2024, à l’occasion des 100 ans de la grève des sardinières de Douarnenez. Elle aussi a été une Penn-sardin et c’est ce qu’elle raconte dans son ouvrage.
Cette ancienne sardinière de 68 ans ne souhaite pas donner le nom de l’usine, elle ne souhaite pas la mettre en avant plus qu’une autre. Dans chaque conserverie s’observent les mêmes conditions de travail : des gestes rapides, une cadence difficile et des répétitions éreintantes pour le corps. Eliane Ansquer s’en est bien sortie après une carrière debout, le dos courbé. « Tous les matins, on se disait « Vivement la pause ! Vivement ce soir ! »», se rappelle-t-elle, assise dans sa salle à manger. Elle a appris les façons d’essaimer le maquereau, d’enlever la peau des sardines et leur sang, de les mettre rapidement dans des boîtes de façon propre… Un travail de qualité.
Mauvaise image des sardinières
Elle arrive à 39 ans dans une conserverie quimpéroise, après avoir travaillé dans d’autres usines. « Je n’étais pas encore allée dans les conserveries, c’était un travail pour personnes minutieuses et non diplômées, qui sentaient mauvais le poisson en rentrant du travail », écrit-elle dans son livre. « Voilà l’image que l’on se faisait des ouvrières à cette époque ! Ce n’est plus aussi vrai aujourd’hui, cette image a un peu changé parce que les crises économiques ont amené dans les usines des personnes avec un niveau d’études plus élevé. »
Eliane Ansquer a trouvé un CDI à Douarnenez. Ce n’était pas dans ses projets d’y rester jusqu’à la retraite, mais cela s’est fait comme ça : « Une fois dedans, c’est difficile d’en ressortir. Où je serais allée ? Je ne voulais pas retourner en intérim à 50 ans ». Chaque fait et geste sont chronométrés, notamment les déplacements pour aller aux toilettes. Les conditions de travail se sont aggravées à partir des années 2000 avec la robotisation, Internet et l’ouverture au marché international. Les ouvrières – 77 % de l’entreprise est féminine – avaient la pression d’aller de plus en plus vite pour suivre le rythme : « Les supermarchés sont maîtres sur les prix ali-mentaires, aux entreprises d’obéir aux ordres, et la tension est mise sur les travailleurs ».
Bigoudène et Glazig
Pour s’aérer l’esprit, l’ouvrière lit dans sa voiture. Elle apprend également. En 2015, Eliane Ansquer suit des cours du soir de breton toutes les semaines. Elle décide de se mettre à écrire dans cette langue pour s’exercer. Avec un crayon à papier, elle remplit un carnet quadrillé à la couverture bleu foncé. Son écriture est soignée et appliquée, sans trop de ratures. « C’est plus facile de corriger avec une gomme, on ne le voit pas ! », explique-t-elle en riant, son carnet devant elle.
Son but : réapprendre la langue de son père aujourd’hui décédé, qu’elle a entendue pendant sa jeunesse : « J’ai trouvé le thème ensuite, au départ c’était uniquement pour le breton ». Lui vient du Pays Bigouden. Sa mère est originaire de l’autre côté du Finistère sud, le Pays Glazig. Elle habite non loin de sa fille, à Gourlizon, une petite commune rurale située entre Douarnenez et Quimper. Pour Eliane Ansquer, recevoir le prix du journaliste et auteur du Cheval d’orgueil a été tout un symbole. Et un clin d’œil à son père : « Pierre-Jakez Hélias était aussi un Bigouden, et mon père l’écoutait à la radio ! »
Un livre audio
La toute nouvelle écrivaine relie les deux causes, celle des Penn sardin qui réclamaient déjà en 1925 des conditions de travail décentes, et celle du breton. Il faut toujours continuer à lutter afin que les droits soient respectés.
Le dimanche 5 octobre 2025, lorsque ce prix lui a été remis à Bécherel, en Ille-et-Vilaine, elle a bien entendu fait son discours en breton : « Je n’aurais pas écrit le livre si ça avait été en français ». Elle vient quand même de finir de traduire les 134 pages en français. Elle a suivi l’avis de son fils non-bretonnant : « Je suis en train de chercher un titre. Ce n’est pas joli : Maquereaux, thon, sardines… Une vie de travail en conserverie. Tu en penses quoi, toi ? » Pour l’instant, le titre en français n’a pas encore été trouvé, mais il est possible depuis cet été d’écouter le livre en version audio en breton, sur radio-boa.bzh.
Brilli, toñ, sardin… Ur vuhez labour er friturioù, Eliane Ansquer, An Alarc’h, 136 p., 10 €
Manon Deniau.16/11/2025
https://www.ouest-france.fr/
Lenn ivez : Sur les traces du passé : La grève des sardinières de Douarnenez, un mouvement féministe ?
Lire la suite